Czy kosy odlatują na zimę? Wszystko, co musisz wiedzieć

Kosy tylko częściowo odlatują na zimę – wiele z nich zostaje w Polsce, zwłaszcza w miastach i ogrodach, gdzie mają łatwy dostęp do pokarmu i schronienia. Wędrówkę podejmują głównie ptaki z chłodniejszych, północnych regionów oraz z lasów, lecąc wtedy do łagodniejszego klimatu Europy Zachodniej i Południowej. W twoim ogrodzie i parku najpewniej widzisz właśnie osobniki zimujące na miejscu. Jeśli chcesz lepiej zrozumieć ich zwyczaje i pomóc im przetrwać zimę, przeczytaj dalszą część artykułu.

Czy kosy odlatują na zimę?

Odpowiedź jest niejednoznaczna, bo kos jest gatunkiem częściowo wędrownym. Oznacza to, że jedne osobniki odlatują, a inne zostają dokładnie w tym samym regionie. W Polsce coraz większa grupa tych ptaków zimuje na miejscu, zwłaszcza w miastach i na terenach silnie przekształconych przez człowieka.

Kosy z północno‑wschodniej Europy lecą na zimowiska do cieplejszych krajów – wybierają Hiszpanię, południową Francję, Włochy czy Maroko. Nie docierają do tropików, zatrzymują się w strefie umiarkowanej, gdzie zima jest łagodniejsza, ale dzień nadal ma wyraźny rytm długości. Z kolei ptaki z Europy Zachodniej i Południowej prowadzą w dużej mierze osiadły tryb życia, nie migrując nawet w chłodniejszym okresie roku.

W Polsce odloty kosów obserwuje się przede wszystkim na przełomie października i listopada. Przyloty na lęgowiska przypadają z kolei na marzec i kwiecień, gdy dni stają się dłuższe, a w glebie znów pojawiają się bezkręgowce. W wielu miastach te terminy przestają jednak mieć znaczenie – tam kosy zostają przez cały rok.

Dlaczego jedne kosy migrują, a inne nie?

Dla naukowców to jeden z najciekawszych przykładów elastycznego zachowania ptaków. Ornitolodzy z Uniwersytetu w Białymstoku i Instytutu Maxa Plancka od 2015 roku śledzą ruchy tych drozdów, zakładając im nadajniki telemetryczne o masie 2–3 gramów. Badane ptaki żyją w rejonie Biebrzańskiego Parku Narodowego, a ich wędrówki rejestruje antena ustawiona przy bazie terenowej w Gugnach.

Okazuje się, że na jednym obszarze mogą istnieć równolegle trzy typy populacji: w pełni osiadłe, w pełni wędrowne oraz mieszane, w których część ptaków odlatuje, a część zostaje. Na to, jak zachowa się konkretny osobnik, wpływają warunki pogodowe, dostępność pokarmu, a także genetycznie utrwalone skłonności do migracji. W miastach, gdzie zimą łatwo znaleźć owoce i resztki jedzenia, znacznie więcej kosów rezygnuje z dalekiej wyprawy.

Jak kos przygotowuje się do migracji?

Badania opublikowane w „Nature Ecology & Evolution” pokazują, że przed rozpoczęciem wędrówki zachowanie tych ptaków zmienia się w zaskakujący sposób. Mniej więcej trzy tygodnie przed odlotem kosy ograniczają aktywność, zwalniają metabolizm i obniżają temperaturę ciała. Dzięki temu gromadzą tłuszcz, który staje się „paliwem” na lot do Europy Zachodniej lub Południowej.

Co ciekawe, podczas zimowania całkowite wydatki energetyczne nie spadają znacząco w porównaniu z okresem spędzanym w kraju. Wciąż trwają dyskusje, po co więc ptaki ponoszą koszt długiego przelotu. Jedna z hipotez mówi o stabilniejszym dostępie do jedzenia i mniejszym ryzyku gwałtownych epizodów pogodowych niż w środkowej części kontynentu.

W środkowej Europie – także w Polsce – kosy tworzą mieszane populacje, w których część ptaków odlatuje na zimę do Europy Zachodniej i Południowej, a część zostaje przez cały rok w tych samych ogrodach i parkach.

Jak kos wygląda i jak go odróżnić od szpaka?

Dorosły kos to ptak wielkości większego wróbla – mierzy około 25–27 cm długości. Ma smukłą sylwetkę, długi, zaokrąglony ogon i silne nogi, dzięki którym sprawnie biega i podskakuje po ziemi. Widzisz go najczęściej wtedy, gdy żeruje w trawie lub przekopanej grządce, gwałtownie rozgarniając liście w poszukiwaniu bezkręgowców.

Samiec ma jednolicie czarne, lśniące upierzenie oraz intensywnie żółty lub pomarańczowy dziób z jaśniejszą obrączką wokół oka. Samica i młode ptaki są brunatne, z jaśniejszym, często lekko nakrapianym spodem ciała. Taki „stłumiony” kolor pomaga im pozostać niezauważonymi w krzewach i podszycie leśnym, gdzie łatwo ukryć się przed drapieżnikiem.

Jak odróżnić kosa od szpaka?

Kos bywa mylony ze szpakiem, zwłaszcza z daleka, gdy widzimy tylko ciemną sylwetkę. Różnice są jednak dość wyraźne. Kos jest nieco większy, ma dłuższy ogon i bardziej „miękko” ułożone pióra. Szpak ma upierzenie z metalicznym połyskiem i jasnymi kropkami – szczególnie dobrze widać to w okresie jesienno‑zimowym.

Dziób szpaka jest bardziej wydłużony i ostro zakończony, u kosa wydaje się krótszy i mocniejszy. W ruchu również łatwo je rozróżnić: kos w ogrodzie miejskim porusza się często skokami po ziemi, szpak częściej żeruje w większych grupach i chętniej korzysta z koron drzew czy przewodów.

Gdzie kos spędza zimę?

Zimą kosy wybierają przede wszystkim miejsca, gdzie łatwiej im znaleźć pożywienie i schować się przed drapieżnikami. W miastach i na osiedlach mieszkaniowych najlepszym „schronem” są gęste żywopłoty, iglaki, zarośnięte skwery i cmentarze. Tam znajdują zarówno owoce, jak i miejsca na nocleg, osłonięte od wiatru.

Na terenach wiejskich ptaki te przenoszą się z lasów w pobliże zabudowań, sadów i ogrodów. Chodzą po śniegu, przeszukują skraje pól, fragmenty z odsłoniętą glebą oraz miejsca, gdzie śnieg szybciej topnieje – na przykład przy drogach czy na nasłonecznionych zboczach. Tam, gdzie krzewy jarzębiny, głogu czy bzu czarnego utrzymały owoce aż do zimy, potrafią przebywać całymi grupkami.

Dokąd lecą kosy z Polski?

Osobniki, które decydują się na migrację, ruszają zwykle na przełomie września i października. Trasy wiodą przeważnie przez Niemcy w kierunku Beneluksu, Francji, Hiszpanii i północnych Włoch. Nieliczne kosy z północno‑wschodniej Europy docierają również do Afryki Północnej, głównie Maroka.

To stosunkowo krótkie, jak na ptasie standardy, wędrówki. Ich celem nie jest tropikalny klimat, lecz bardziej przewidywalna, łagodna zima, podczas której gleba rzadziej zamarza na kość, a owoce pozostają dostępne przez dłuższy czas. Mimo to – jak pokazują dane telemetryczne – koszt energetyczny takiej wyprawy pozostaje wysoki, a tylko część ptaków wraca wiosną w dobrej kondycji.

Szacuje się, że z długodystansowej migracji wraca zaledwie około połowy młodych kosów, reszta ginie po drodze z powodu drapieżników, wycieńczenia lub niekorzystnej pogody.

Czym żywi się kos zimą?

Latem i jesienią dieta kosa jest bardzo zróżnicowana – podstawę stanowią owady, ich larwy, dżdżownice i ślimaki. W ciepłym półroczu ptak spędza większość dnia na ziemi, nasłuchując delikatnych dźwięków poruszającej się zdobyczy. Gdy pojawiają się owoce, zaczyna intensywnie korzystać z drzew i krzewów owocowych, łącząc białkowe bezkręgowce z miękkim miąższem.

Zimą owadów już prawie nie ma, dlatego kosy przechodzą na dietę owocową. Najchętniej zjadają owoce jarzębiny, głogu, dzikiej róży, kaliny oraz bzu czarnego. W ogrodach korzystają także z pozostawionych na drzewach jabłek czy gruszek, a przy karmnikach chętnie wydziobują nasiona i ziarno prosto z ziemi, rzadziej siadając na samym karmniku.

Jak mądrze dokarmiać kosy?

Ornitolodzy, w tym dr Jarosław Sułek, zwracają uwagę, że dokarmianie powinno być stosowane z umiarem. W łagodnych, bezśnieżnych zimach ptaki doskonale radzą sobie same. Warto im pomóc głównie wtedy, gdy śnieg zalega długo, a temperatura utrzymuje się znacznie poniżej zera przez wiele dni z rzędu.

Najlepiej sprawdzają się suszone owoce – jarzębiny, głogu, bzu czarnego czy aronii. Można je zebrać latem lub jesienią, a następnie wysuszyć i podawać zimą w płytkich miseczkach albo na ziemi. Dobrze przyjęte będą także mieszanki ziaren dla ptaków, zawierające słonecznik, proso i śrutę zbóż. Świeże, wodniste owoce przy silnych mrozach mogą wywołać u kosa problemy trawienne, dlatego lepiej ograniczyć je do cieplejszych dni.

Jak pomóc kosom w ogrodzie zimą?

Największym wsparciem dla kosów jest dobrze zaplanowany, różnorodny ogród. Kilka krzewów owocowych, fragment trawnika oraz miejsca z naturalną ściółką wystarczą, by ptaki czuły się u ciebie bezpiecznie i miały co jeść. W 2026 roku, gdy zimy bywają kapryśne i przeplatają się okresy mrozu z odwilżami, taka „stołówka” w ogrodzie szczególnie ułatwia im przetrwanie sezonu.

Wielu gospodarzy zastanawia się, czy kosy niszczą rabaty, gdy rozgrzebują ściółkę. Rzeczywiście potrafią rozsypać korę albo drobne kamienie, ale w zamian usuwają ogromne ilości larw owadów i ślimaków. Dla roślin to realna ulga, bo ptaki ograniczają populacje wielu szkodników zanim te zdążą zniszczyć liście, kwiaty i owoce.

Jak urządzić ogród przyjazny kosom?

Jeśli chcesz, by kos regularnie odwiedzał twoje podwórko, zadbaj o kilka prostych elementów:

• posadź krzewy owocowe – jarzębinę, aronię, bez czarny, głóg, derenie,
• zostaw część owoców na drzewach i krzewach aż do zimy,
• stwórz miejsce z naturalną ściółką z liści, w której ptak znajdzie bezkręgowce,
• ustaw niewielkie poidełko z wodą, regularnie ją wymieniając.

Tak zaprojektowana przestrzeń karmi ptaki przez cały rok, a ty możesz obserwować z bliska ich zachowania, od jesiennych przelotów aż po wiosenne śpiewy godowe. Kos odwdzięcza się obecnością, a ogród zyskuje naturalnego „strażnika” od owadów i ślimaków.

Kos – średniej wielkości drozd o długości 25–27 cm – w wielu ogrodach w całej Polsce stał się ptakiem całorocznym, bo miejska zieleń i łagodne zimy zapewniają mu pokarm także w najchłodniejszych miesiącach roku.